De najaarsexcursie van Organum Frisicum is op zaterdag 28 september. Deze excursie belooft iets bijzonders te worden. We vieren die dag het
30-jarig bestaan van onze stichting. De excursie zal plaatsvinden in Leeuwarden. ’s Morgens bezoeken we de Pelikaankerk en de Dominicuskerk en
’s middags is er een feestelijke bijeenkomst in de voormalige Koepelkerk, thans in gebruik als theater.
De Pelikaankerk
Ook in 2011 was er excursie van Organum Frisicum naar de Pelikaankerk, toen vanuit de gedachte dat de kerk wellicht gesloten zou gaan worden. In
ruim 10 jaar is de situatie veranderd. De kerk wordt nog wekelijks gebruikt en het Valckx & Van Kouteren-orgel is onlangs gerestaureerd en op zondag
14 mei 2023 weer feestelijk in gebruik genomen. De kerk is een ontwerp van de architect Egbert Reitsma die meerdere kerken heeft ontworpen waaronder
de “kathedraal” te Andijk. De stijl van Reitsma doet denken aan de Amsterdamse school maar heeft ook invloeden van de architect Dudok.
Egbert Reitsma was naast architect ook beeldhouwer en schilder. Achter de kansel zijn zes gebrandschilderde glas-in-loodramen van zijn hand over de zes
scheppingsdagen en 28 ramen in de zijkanten van het koor. Deze hebben wereldlijke voorstellingen met een verschil tussen oud en nieuw.
Het Valckx & Van Kouteren-orgel
Architect Reitsma ontwierp ook het orgelfront, zodat het een geheel is geworden met het gebouw. Om de symmetrie te behouden zijn er ook enkele loze pijpen
in het front opgenomen. Het Valckx & Van Kouteren-orgel is uit 1932, hetzelfde jaar als de oplevering van het kerkgebouw. Een periode die voor de orgelbouw
als een “vervalperiode” te boek staat. Het is echter wel een monument uit deze periode en omdat het om een gaaf bewaard instrument gaat is het een goed
voorbeeld van de klankvoorstelling van orgelmakers van die tijd.
Het orgel is in 2023 gerestaureerd door orgelbouwer Nico van Duren. Op website van de Pelikaankerk wordt over de restauratie het volgende geschreven:
“Alle 1236 orgelpijpen moesten worden nagekeken. Alle membranen moesten worden verwijderd en de loden pijpjes eronder moesten worden uitgeboord om te worden
vervangen.
(Een membraan wordt via een pijpje van lucht voorzien vanuit een zg. windlade. De lucht tilt een kegeltje onder de pijp omhoog en laat de pijp spreken.)
Omdat grote pijpen 2 membranen hebben moesten meer dan 1600 membranen worden verwijderd en vervangen. Het orgel was door de slechte staat van de membranen
en loden pijpjes ook traag geworden, omdat de lucht niet goed door stroomde.
Alle pijpen werden grondig nagekeken. Op de tongwerken werd de corrosie verwijderd. Omdat het orgel nu toch onder handen werd genomen– en op advies van de
orgeladviseurs-werd besloten in het orgel opnieuw de Vox Celeste aan te brengen. Hiervoor moest een nieuwe windlade gemaakt worden. Het orgel telt nu 21
registers.”
Op de website van de Pelikaankerk staan ook enkele foto’s van het restauratieproces.
De Sint-Dominicuskerk
De ochtend wordt voortgezet in de Sint-Dominicuskerk. Deze rooms-katholieke kerk is gebouwd tussen 1935 en 1937. Architecten waren H.C.M van Beers en A. Witteveen
uit Leeuwarden. De bouwstijl is die van de Delftse School, het traditionalisme: daarbij wordt gebruik gemaakt van materialen zoals hout, natuursteen en baksteen.
Er is duidelijk een relatie met de bouwhistorie in de regio. De kerk is gebouwd met lokaal gebakken kloostermoppen. Ook het ontwerp is gebaseerd op de bouwvorm van
een basiliek. De pilaren zijn zo geplaatst dat er aan de zijkant een processiegang is ontstaan en een ruim breed middenschip.
In de kerk zijn bezienswaardigheden aanwezig. Zo is er bij de ingang een Mariakapel, waar het beeld van OLV van Leeuwarden is geplaatst. Een devotiebeeld uit omstreeks
1510 en oorspronkelijk uit de kathedrale Sint-Vituskerk van Oldehove. Voor een verder rondleiding in de kerk, eventueel na het concert, is er een brochure aanwezig in de
kerk met uitgebreide informatie.
De Sint-DominicuskerkHet Adema-orgel
De Sint-Dominicuskerk heeft twee orgels. Het hoofdorgel is in oorsprong een Adema-orgel opgeleverd in 1866 door de Leeuwarder orgelmakers Gebr. Adema voor de oude
Sint-Dominicuskerk in het centrum van Leeuwarden. Dit was het zesde orgel na oprichting van de firma in 1855. Het orgel had 23 stemmen verdeeld over een hoofdwerk en
een onderpositief en pedaal. In 1922 werden er door fa. Adema wijzigingen aangebracht. Op het hoofdwerk kwam een nieuwe Trompet 8’ en op het onderpositief een
Salicionaal 8’, tevens werd het onderpositief in een zwelkast geplaatst. In 1932 is het orgel naar de nieuwe Sint-Dominicuskerk verplaatst door Valckx & Van Kouteren.
Daarbij heeft het orgel een nieuw kas gekregen met kenmerken van de kunststroming “De Stijl” en is het tevens uitgebreid met een electro-pneumatische tractuur en 4 registers.
Windladen en pijpwerk van Adema zijn weer hergebruikt. Daarbij zijn op de gereserveerde slepen op het hoofdwerk een Quintadeen 8’ en op het pedaal een Trombone 16’ geplaatst.
Van de Salicionaal 8’ uit 1922 is een Prestant gemaakt en van de Fernfluit 8’ uit 1866 is weer een Salicionaal gemaakt. De oorspronkelijke orgelkas is in 1940 in de kerk van
Ferwert geplaatst. Verder zijn er een Voix Caelestis 8’, een Quint 2 2/3’ en een Terts 1 3/5’ bijgeplaatst. De Cornet op het hoofdwerk is uitgebreid met 8’-koor.
In de jaren ‘80 zijn de windlades gerestaureerd. De restauratie in 2018 is gericht op het functioneren van de speeltafel. Daarbij werd de karakteristieke uitstraling
gerespecteerd maar het binnenwerk van de speeltafel, de bedrading, aan de eisen van de tijd aangepast.
Van Dam-orgel
Het tweede orgel in de Dominicus is een koororgel. Gebouwd door N.V. orgelfabriek P. van Dam, voor de voormalige hervormde kerk in Tijnje. Het mechanische orgel heeft
6 stemmen. Opvallend is het front; een catalogusfront in Engelse stijl.
De lunch kunt u op eigen gelegenheid gebruiken in het centrum van Leeuwarden. Het middag- gedeelte begint om 13.30 in het Koepeltheater.
Het Koepeltheater
Het Koepeltheater, voorheen de Koepelkerk, is door haar Byzantijnse uitstraling een bijzonder gebouw in Leeuwarden. De Koepelkerk werd in 1923 als gereformeerde kerk
gebouwd naar een ontwerp van de architect Tjeerd Kuipers. De bouw van de Koepelkerk was een gedurfd ontwerp en verbaasde menigeen. De toegepaste stijl is een mengeling
van art deco en Byzantijnse architectuur. Het kerkgebouw heeft een vijfzijdige plattegrond. De grote met koper bedekte koepel is tienzijdig. Door het ontwerp met drie
vleugels is op een kleine ruimte een groot gebouw gerealiseerd met 1.100 zitplaatsen. Zowel in- als uitwendig is de kerk in hoge mate ongewijzigd. De kroonluchter valt
op door de vorm van een koningskroon, dit vanwege het feit dat in 1923 het 25-jarig regeringsjubileum was van koningin Wilhelmina. De tienzijdige koepel heeft afwisselend
korte en lange zijden, die respectievelijk drie en vier vensters hebben. De twee wanden ter weerszijden van het liturgisch centrum hebben elk drie klimmende rondboogvensters,
gevuld met gebrandschilderd glas-in-lood, waarop afgebeeld het zegel van de Gereformeerde Kerk van Leeuwarden met de tekst uit Openbaring 5: “Zie, de leeuw uit de stam van
Juda heeft overwonnen” en het wapen van koningin Wilhelmina met de jaartallen 1898 en 1923. Daarnaast komen nog enkele symbolen voor, waarvan een zandloper en een uil
herkenbaar zijn. De roosvensters hebben in het centrum afbeeldingen van respectievelijk de zon, de maan en de sterren. Eén van de sterren is extra groot met een sterke
lichtflits, de Ster van Bethlehem.
Het Vermeulen-orgel
Eveneens al in de Pelikaankerk plaatste Valckx & Van Kouteren in 1926 een orgel in de Koepelkerk. Dit orgel is in 1976 afgebroken waardoor het orgel in de Pelikaankerk
een bijzonder exemplaar is geworden. Het orgel in de Koepelkerk werd vervangen door een orgel dat in 1935 voor de Heilig Hartkerk in Tilburg was gebouwd. Adviseur hierbij
was de Belgische organist en componist Flor Peeters. Het orgel is een product van de ‘Orgelbewegung’, een stroming die zich onder invloed van Albert Schweitzer in het begin
van de 20e eeuw heroriënteert op de barok ten behoeve van vernieuwingen in de orgelbouw. In de dispositie is dat te zien doordat de klankopbouw van het orgel vanuit de
klassieke opbouw van vulstemmen is gecombineerd met romantische registers wat volgens Jan Jongepier tot een “compromis-orgel” heeft geleid. Zeker ook door de
electro-pneumatische tractuur. Voor de plaatsing in 1977 is een neobarokke orgelkas gebouwd, waarop drie beeldengroepen staan, die oorspronkelijk zijn gemaakt in 1790 voor
het orgel van de Hervormde Kerk te Heerenveen. Het is een uitbeelding van Geloof, Hoop en Liefde.
Na de orgelpresentatie is er nog een verrassend feestelijk jubileum programmaonderdeel.
De jubileumexcursie staat onder leiding van de artistieke adviseurs van de Stichting: Bob van der Linde, Jochem Schuurman en Peter van der Zwaag.
