ok2004menu


  Excursies groeien uit tot visitekaartje
van Organum Frisicum
Friese Orgelkrant 2004

De orgelexcursies die de Stichting Organum Frisicum vanaf het begin twee maal per jaar organiseert zijn uitgegroeid tot ware happenings. Trokken de eerste excursies slechts enkele tientallen deelnemers (waarmee we overigens ook zeer tevreden waren), de laatste tijd ligt het aantal steeds tussen de 150 en de 200. De stichting brengt de Friese Orgelagenda uit, organiseert de nationale orgeldag in Fryslân en publiceert orgelboeken. Een boekje over de orgelmaker van Gruisen verscheen enige jaren geleden, later dit jaar volgt een overzichtswerk van het Friese orgelbezit als jubileumuitgave. Naast deze activiteiten zijn vooral de excursies belangrijk voor het promoten van het Friese orgel.

Hoe het begon, de eerste excursies

De allereerste activiteit waar de Stichting Organum Frisicum zich op zou richten was het jaarlijks uitbrengen van een Friese Orgelagenda met daarin zo mogelijk alle orgelconcerten die tussen Pasen en Kerst worden gehouden. Toen we dit dankzij de concertcommissies in de verschillende steden en dorpen voor elkaar kregen, moest deze agenda ergens en aan iemand worden aangeboden. Dat ‘ergens’ werd het centraal en aan een spoorlijn gelegen Mantgum, alwaar in de hervormde kerk een groot Van Damorgel (1879) staat. Die ‘iemand’ werd de heer Mulder, gedeputeerde van de provincie Fryslân, dezelfde provincie die ons financieel gesteund had bij het uitbrengen van de Orgelagenda, die toen echt alleen maar een agenda was en geen krant! Natuurlijk werd hierbij het orgel bespeeld en wel door Theo Jellema, maar we vonden dat wel wat "kaal". Daardoor ontstond het idee aan deze uitreiking een kleine excursie te verbinden. Een uitwijk was onder andere mogelijk naar het nabij gelegen Jorwert (Jorwerd), dat later beroemd is geworden omdat God er volgens de schrijver Geert Mak verdween. Gelukkig staat in de kerk van Jorwert wel een fraai bijna 200 jaar oud Van Gruisenorgel. Daarnaast lag een bezoek aan de hervormde kerk van Weidum met een Van Damorgel uit 1889 voor de hand.
De door enkele tientallen bijgewoonde middag werd tegen vieren terug in de hervormde kerk van Mantgum afgesloten met een korte orgelbespeling (een "half" concert) door excursieleider Theo Jellema. Datum van dit memorabele gebeuren : 17 juni 1995.
In datzelfde jaar bestond de Stichting Ậlde Fryske Tsjerken 25 jaar. Deze Stichting die zich vooral met de kerkgebouwen bemoeit, vond het een goed idee om in dit jubileumjaar ook "iets aan de orgels te doen". Immers, niet alleen de gebouwen zijn monumenten, de orgels zijn dat vrijwel altijd ook. Er zou in samenwerking met onze Stichting een orgelexcursie gehouden worden naar het noordoosten van Fryslân. Een busreis en een lunch hoorden erbij. Kosten : fl. 47,50. Geplande datum van deze excursie: 23 september 1995. Echter...... vanwege de te geringe aanmelding kon de voorgenomen ex-cursie geen doorgang vinden. De Stichting Organum Frisicum nam daarop de organisatie van de excursie, die onder leiding van Jan Jongepier zou staan, over. De formule werd echter anders: geen busreis en geen verplichte lunch, waardoor de kosten voor de deelnemers tot fl. 10,- konden worden beperkt (fl. 7,50 voor onze donateurs, die we benaderd hadden). De excursie van ’s ochtends 10.30 uur tot 's middags 16.00 uur werd een succes en de ruim 40 deelnemers waren zeer tevreden en zelfs enthousiast. Bezochte orgels : Rinsumageest, Metslawier, Morra en Ternaard.

Vervolg met twee excursieleiders

We kregen de smaak te pakken en er werd besloten om voortaan twee keer per jaar een excursie te houden: een excursie in april (als de verwarming van de kerk niet meer beslist aanhoeft) en een excursie in september vóór de winterkou invalt. In 1996 werden de volgende excursies georganiseerd: in het voorjaar naar Marssum, Beetgum, Sint Jacobiparochie en Franeker (R.K.Kerk); in het najaar was midden-Fryslân aan de beurt met de orgels van Akkrum, Raerd, Reduzum en Grou. Het aantal deelnemers lag boven de 50 en daarmee zat de groei erin. De voorjaarsexcursie stond onder leiding van Theo Jellema, de najaarsexcursie werd door Jan Jongepier geleid.
Vanaf het allereerste begin was Theo Jellema, organist van de Martinikerk te Franeker en docent aan o.a. het conservatorium te Arnhem, als adviseur aan onze stichting verbonden. Met hem hebben we een orgelkenner en een uitstekende organist "in huis". Theo geeft ons deskundig advies op allerlei terrein en leidde ook onze allereerste excursie in 1995. Al heel snel kwam Jan Jongepier erbij. Hij was en is bekend van publicaties over Friese kerkorgels (bijvoorbeeld het boek "Fryslâns Orgelpracht" van 1970). Verder is hij bekend als organist van de Grote of Jacobijnerkerk te Leeuwarden en vooral vanwege zijn werkzaamheden als adviseur bij vele orgelrestauraties en bij de nieuwbouw van orgels. Een niet alleen in Fryslân en Nederland, maar ook buiten de landsgrenzen bekend organist en organoloog. Als organist een begenadigd improvisator. Driemaal op rij won hij het Internationaal Orgel Improvisatieconcours van Haarlem: in 1970, in 1971 en in 1972. Jan Jongepier leidde de tweede orgelexcursie van de nieuwe stichting in september 1995.
De excursie van april 1997 (Harlingen, Achlum en Franeker) werd opnieuw door Theo Jellema geleid en de najaarsexcursie van dat jaar (naar Rottevalle, Drachten, Beetsterzwaag en Terwispel) weer door Jan Jongepier. In 1998 stellen de twee musici voor om samen de orgelexcursies te leiden. Het stichtingsbestuur kan daar van harte mee instemmen en er wordt overeengekomen dat de orgelexcursies zowel in het voorjaar als in het najaar voortaan door Theo Jellema en Jan Jongepier samen zullen worden geleid. Tijdens de presentatie van de eerste Friese Orgelkrant (met daarin de Orgelagenda) op 4 april 1998 in de Martinikerk te Sneek gaven zij met twee andere bekende Friese organisten, te weten Dirk Donker uit Sneek en Eeuwe Zijlstra uit Harlingen, een feestelijk orgelconcert.Twee weken later leidden zij samen de excursie naar Langweer, Woudsend, Sloten en Lemmer. Het zou vanaf dit moment niet anders zijn.

Stadsexcursies

Dat Fryslân elf steden telt mag bekend worden verondersteld. Natuurlijk wil de Stichting Organum Frisicum vooral de vaak onbekende orgels in de dorpen bekendheid geven, maar ook de orgels in de steden zijn soms "aan de beurt". Daar in sommige Friese steden meerdere interessante orgels aanwezig zijn, werd besloten ook eens een stadsexcursie te organiseren.
Nu hadden we enige ervaring: in Harlingen (vrijgemaakt gereformeerde en hervormde kerk) werd al eens een "halve" stadsexcursie gehouden, maar een excursie naar slechts één stad was een noviteit. Meest voor de hand liggend was natuurlijk Leeuwarden. Op 19 september 1998 werden achtereenvolgens de doopsgezinde kerk, de evangelisch-lutherse kerk en de kerk van de Christengemeenschap bezocht. Het afsluitende concert werd, mede ter gelegenheid van de toen 25 jaar bestaande Stichting tot Behoud van het Nederlandse Orgel gehouden in de Grote of Jacobijnerkerk.
De tweede stadsexcursie werd in april 2003 naar Sneek gehouden. De gereformeerde Zuiderkerk, de doopsgezinde kerk, de rooms-katholieke Sint-Martinuskerk en de hervormde Martinikerk werden er bezocht.
Andere stadsexcursies zouden nog gehouden kunnen worden naar steden als Bolsward, Workum, IJlst en mogelijk ook Dokkum. Ook in grotere verstedelijkte dorpen als Drachten, Joure en Heerenveen zou een ‘stadsexcursie’ mogelijk zijn.

Driedaagse orgelexcursie

Op 13, 14 en 15 augustus 1998 werd er onder leiding van Jongepier en Jellema een driedaagse excursie georganiseerd waarbij 14 orgels in 7 plaatsen werden bezocht en beluisterd. Een eigen bus stond ter beschikking en er kon door de bijna alle van buiten de provincie komende deelnemers worden overnacht in een hotel te Leeuwarden. Onder de 23 deelnemers waren gasten uit Engeland en zelfs Australië! Ze genoten niet alleen van de prachtige orgels, maar ook van het Friese landschap waarover Jan Jongepier net zo enthousiast als over de orgels bleek te kunnen vertellen!
Helaas is het er niet van gekomen nogmaals een dergelijke driedaagse orgelexcursie te organiseren. Er bleek, ondanks hardnekkige pogingen van het stichtingsbestuur, onvoldoende belangstelling voor te bestaan. Met niet meer dan 15 personen is zoiets financieel niet haalbaar.

Het totstandkomen van een route

Ieder jaar is het weer even spannend : welke orgels zullen we tijdens onze excursies aandoen? Waar wordt een orgel gerestaureerd en..... is de restauratie op tijd klaar? Zijn er genoeg interessante orgels in de buurt?
Vooral Jan Jongepier is door zijn werk als adviseur goed op de hoogte. Tijdens de bestuursvergaderingen worden verschillende mogelijkheden naar voren gebracht en besproken. Allerlei wetenswaardigheden over kerken, orgels en organisten komen daarbij aan de orde, waardoor de geplande vergadertijd soms overschreden dreigt te worden. Toch ontstaat er na enige tijd altijd overeenstemming, hoewel het wel kan gebeuren dat er op een volgende vergadering om uiteenlopende redenen toch weer voor een iets andere opzet van de orgelexcursie wordt gekozen.........
We proberen altijd rekening te houden met een aantal van belang zijnde overwegingen. Zijn het niet allemaal orgels van dezelfde bouwer? Liggen de verschillende plaatsen niet te ver uiteen? Is de route veilig? Hoe zit het met het parkeren? enz. enz.
Daarna, als de te bezoeken kerken eenmaal vastliggen, worden afspraken gemaakt met de betreffende kerkbesturen, organisten en koster-beheerders. Ook wordt de laatste jaren een afspraak gemaakt waar het gezelschap (van inmiddels ver over de 100 personen) kan lunchen. Twee bestuursleden worden met deze gang van zaken belast. Zij stippelen eveneens een aantrekkelijke route langs de orgels uit door vooraf zélf alternatieve routes langs de geplande kerken en hun orgels te rijden. En dan maar hopen dat alles volgens plan verloopt en dat er voldoende belangstelling voor de excursie zal zijn en dat iedereen na afloop tevreden is!

De deelnemers

De excursieleiders en de gekozen orgels mogen belangrijk zijn, het draait natuurlijk om de deelnemers: zonder deelnemers geen excursie! Wat het aantal deelnemers betreft, lijken we ‘gelukkig’ (?) een verzadigingspunt te hebben bereikt. Begonnen we met enkele tientallen, inmiddels mogen we rekenen op tussen de 150 en de 200 deelnemers. Dat "gelukkig" slaat op de problemen die we zouden krijgen met nog meer deelnemers: het parkeren in afgelegen dorpen wordt problematisch en de kerken zijn er gewoon te klein......... Een enkele keer werd in verband hiermee een "alternerend programma" tussen twee kerken opgesteld : eerst de ene helft deelnemers naar de ene kerk en de andere helft naar een ander kerkje. Daarna "wisselen". We pasten dit in het najaar 2001 toe bij de kerken te Deinum en Blessum, in het voorjaar van 2002 bij de hervormde kerken van Donkerbroek en oud-Duurswoude en in het najaar van 2003 bij de hervormde kerk en de doopsgezinde kerk te Itens. Ideaal is dit niet, maar het is de enige mogelijkheid karakteristieke kleine kerken, die veelal van een devote eenvoud getuigen, te kunnen bezoeken.
Onze deelnemers blijken afkomstig te zijn uit vrijwel het gehele land. Meestal komt ruim de helft van buiten Fryslân, waarbij mensen uit plaatsen als Middelburg en Goedereede de langste reis moeten maken. Sommige deelnemers blijken overigens al op vrijdag van huis te zijn gegaan en hebben ergens in Fryslân, vaak bij familie, overnacht.
En wat dacht u van onze fietsende deelnemer die na afloop van de excursie nog even helemaal naar zijn huis in het noorden van de provincie Groningen terugfietst?
Iedere keer weer is het plezierig bekende gezichten te zien, de excursiedagen krijgen het karakter van een reunie. Steeds zijn er ook weer nieuwe deelnemers (die we natuurlijk meteen donateur proberen te maken.........). Belangrijk is ook de gezamenlijke lunch waar velen gebruik van maken : je krijgt alle gelegenheid even bij te praten.

Excursies vanaf 1999

Het zou te ver voeren over alle plaatsen en hun orgels, die in de tien dat de Stichting Organum Frisicum nu bestaat tijdens een excursie zijn bezocht, te verhalen. Inmiddels zijn er bijna 100 orgels bezocht! We volstaan daarom met een globaal overzicht van de excursies vanaf 1999. De statistici onder de lezers verwijzen naar het schema waarin alle orgelexcursies van Organum Frisicum staan vermeld.
April 1999: Zuid-Fryslân met als startplaats Wolvega.
September 1999: Noordoost Fryslân waarbij werd begonnen in Kollum.
Het jaar 2000 deed ons belanden aan de oevers van het IJsselmeer. Er werd gestart in het stadje Hindeloopen.
De najaarsexcursie werd gehouden in de drie W's :Warten, Warstiens en Wirdum (midden Fryslân).
In 2001 bezochten we eerst de streek te noorden van Leeuwarden (startplaats Stiens). In het najaar gingen we westelijk van onze hoofdstad: start te Deinum, finish te Minnertsga.
April 2002 was Zuidoost Fryslân aan de beurt, onder andere Donkerbroek en Oosterwolde en in september van dat jaar werd onder meer het toen pas gerestaureerde zeer bijzondere orgel van Dronrijp met een bezoek vereerd.
Het jaar 2003 bracht ons naar Sneek (de al gememoreerde stadsexcursie) en naar Midden-Fryslân, waarbij gestart werd te Itens. Voor deze startplaats moest menigeen de kaart eens extra goed raadplegen: Itens?? Wellicht voor het eerst in haar bestaan werd dit dorp met een heuse file geconfronteerd en in Lytsewierrum, dat ook werd bezocht en waar in een weiland moest worden geparkeerd, waren waarschijnlijk nog nooit zoveel mensen te zien geweest. Een zakelijk ingestelde dorpsjongen bood er zijn kastanjes te koop aan. Wommels en Easterein werden gedurende de middaguren onrustig gemaakt.

Overzicht van tien jaar excursies georganiseerd door de Stichting Organum Frisicum


Voorjaarsexcursie Najaarsexcursie
   
1995 1995
Mantgum, Jorwert, Weidum, Mantgum Rinsumageest, Metslawier, Morra en Ternaard
   
1996 1996
Marssum, Beetgum, Sint-Jacobiparochie en
Franeker (RK kerk)
Akkrum, Raerd, Reduzum en Grou(w)
   
1997 1997
Harlingen (geref.vrijgem.kerk en de Grote Kerk), Achlum en Franeker (Martinikerk) Rottevalle, Drachten (Oase), Beetsterzwaag en Terwispel
   
1998 1998
Sneek: Concert in de Grote of Martinikerk op 4 april
Langweer, Woudsend, Sloten en Lemmer
Leeuwarden
  • de doopsgezinde kerk
  • de evangelisch-lutherse kerk
  • de christengemeenschap (Galilea Kapel)
  • de Grote of Jacobijnerkerk
1999 1999
Wolvega (hervormde en doopsgezinde kerk), Oldeholtpade en Nijeholtpade Kollum, Oudwoude, Twijzel, Buitenpost
   
2000 2000
Hindeloopen, Workum, Makkum, Cornwerd Warten, Oudwoude, Twijzel, Buitenpost
   
2001 2001
Stiens, Ferwert, Blije, Holwerd Deinum, Blessum, Berlikum, Minnertsga
   
2002 2002
Donkerbroek (geref. en herv.), Duurswoude en
Oosterwolde
Oosterbierum, Menaldum, Ried en Dronrijp
   
2003 2003
Sneek
  • de geref. Zuiderkerk
  • de doopsgezinde kerk
  • de RK Sint-Martinuskerk
  • de Grote of Martinikerk
Itens (doopsgez. en herv.), Lytswierrum (Lutkewierum), Wommels en Easterein (Oosterend)
2004 2004
Balk (herv. en RK), Oudemirdum, Stavoren Leeuwarden (Grote of Jacobijnerkerk, Bonifatiuskerk, Waalse Kerk en Grote of Jacobijnerkerk)

Extra in 1996:
start Open Speeldag met een zevental orgels in de omgeving van Franeker en Harlingen.
In 2004 doen zo’n negentig orgels mee aan wat is uitgegroeid tot de nationale orgeldag in de provincie Fryslân.

Extra in augustus 1998:
Driedaagse zomerexcursie naar Leeuwarden (6), Damwoude (Dantumawoude), Driesum, Anjum, Jouswier, Morra en Sneek (3)

Verdere plannen

Houdt het dan nooit op zult u misschien denken. Raakt het orgelbestand nooit uitgeput, zijn we straks niet overal al eens geweest?
Dat valt gelukkig wel mee. Hoewel er steeds meer kerken gesloten (zullen) worden, worden er gelukkig ook nog steeds orgels gerestaureerd en overgeplaatst. Er zijn in Fryslân nog vele tientallen orgels die een bezoek meer dan waard zijn. Het gaat per slot van rekening om de provincie met het grootste aantal historische orges van heel Nederland.
Soms worden bepaalde orgels bewust overgeslagen om ze tijdens een toekomstige excursie te kunnen combineren met andere interessante instrumenten. Ook is wel eens geopperd een "orgelbootreis" over de Friese meren te maken of een excursie naar uit Fryslân verdwenen orgels, die nu elders klinken, te organiseren. Eindelijk zouden dan onze deelnemers uit Zeeland wat later kunnen opstaan als we orgels in bijvoorbeeld Gouda, Tholen of Terneuzen gaan bezoeken....... We zouden ook orgels (gebouwd door Friese orgelbouwers) die buiten onze provincie staan met een bezoek kunnen vereren. Tot de mogelijkheden behoort verder een dagtocht naar Ameland waar tenminste drie interessante orgels staan, waaronder het onlangs gerestaureerde Bakker & Timmenga-orgel in de prachtige kerk van Hollum. Tot nu toe hebben we voornamelijk historische orgels bezocht, maar we zouden ook recente na de Tweede Wereldoorlog gebouwde orgels in bijvoorbeeld Joure en Leeuwarden kunnen bezoeken.
Nu maar afwachten wat er de komende jaren van al deze plannen terecht komt!

Tot besluit

Orgelexcursies blijven ons boeien. Het is tevens een goed middel om in contact te komen met onze donateurs en de overheid. Immers : tijdens de voorjaarsexcursie wordt de Orgelkrant (met de concertagenda) traditioneel aangeboden aan de burgemeester van de plaats of gemeente die die dag bezocht wordt.
Zelf vinden we het plezierig en een uitdaging deze excursies te blijven organiseren. We doen er vele mensen (en onszelf!) een genoegen mee en waar het vooral om gaat: het Friese orgel wordt gepromoot!
En dat laatste is de belangrijkste doelstelling van de Stichting Organum Frisicum, die met het organiseren van excursies dan ook zeker door zal gaan!
OTTO ROELOFSEN
voorzitter


stuur link via whatsapp stuur link via mail kopieer link naar clipboard